Atlas of Clouds


Philippe Parreno, Atlas of Clouds, 2005


De geschiedenis is een opeenvolging van toevallige omstandigheden. Het heden een toevallige samenloop van omstandigheden. En wat er morgen zal gebeuren, daar valt al helemaal geen pijl op te trekken.Of toch wel? Is alles een gevolg van een oorzaak? En als we de oorzaak weten, is het gevolg dan minder toevallig (en zou dat geruststellender zijn)? 

Misschien zit er onder het dekseltje van het heden inderdaad een ander dekseltje, en daaronder weer een dekseltje. Zoals bij een baboesjkapoppetje, waaruit, nadat je de grote ‘moeder-pop’ opent, steeds kleiner wordende poppetjes te voorschijn komen. Een aloud symbool van vruchtbaarheid en eeuwigheid.
Maar kan de werkelijkheid ook zo in elkaar zitten (letterlijk)?

Als je het boek Cloud Atlas (‘wolkenatlas’) van David Mitchell leest, zou je haast geloven van wel. Het boek bestaat uit vijf verschillende verhalen, die in eerste instantie maar tot de helft worden beschreven. Ze worden verteld door verschillende mensen en spelen zich af in verschillende tijden: heden, verleden en toekomst. Het eerste is een reisjournaal uit 1850 van notaris Ewing, het tweede een brievenreeks van de musicerende oplichter Frobisher, het derde een thriller van roddeljournaliste Luisa Rey, het vierde een verhaal over de uitgever Cavendish, en in het vijfde, futuristische verhaal vindt de ondervraging van ene Sonmi-451 plaats. Er is ook nog een zesde verhaal, dat de kern van het boek vormt. Dit is wel compleet en speelt ver in de toekomst, als de mensheid al bijna ten onder is gegaan. Pas nadat dit verhaal is verteld, worden de andere verhalen afgerond en voert de schrijver de lezer terug in de tijd, tot aan het laatste woord. Gedurende die achterwaartse tocht lijken de verhalen langzamerhand steeds sterker in elkaar door te echoën, en lijkt het er steeds meer op dat de vertellers elkaars leven beïnvloeden.
Vreemd – of toch niet? Is immers niet ieders leven gevormd door de hetgeen eraan vooraf ging, en hetgeen allemaal een rol speelt in de dagelijkse omgang: de maatschappij, hoe anderen leven, et cetera? Hoe graag men dat ook dikwijls denkt, de mens is geen ‘autonoom individu’. Eerder een kleiachtige homp die zich telkens vormt naar de wil van de krachten die hem kneden. Of, om het wellicht iets verteerbaarder te zeggen: een soort avatar, een virtuele persoonlijkheid wiens karakter door verschillende gebruikers wordt bepaald.


Zo gaat dat dus. Zoals Philippe Parreno het met zijn bewegende neonboek Atlas of Clouds (eveneens ‘wolkenatlas’) probeert te zeggen: de geschiedenis – of het nou iemands persoonlijke geschiedenis is, of die van een heel volk – wordt gevormd door talloze verhalen die worden verzonnen, verteld en gehoord. Die verhalen worden telkens opnieuw verteld, steeds net iets anders, en aangevuld met steeds weer nieuwe. Af en toe komen die samen en ontstaan de Grote Vertellingen – zoals de ontelbare druppeltjes die in de atmosfeer zweven soms samensmelten tot grote wolken. De meeste tijd drijven deze wat verdwaald langs elkaar heen, maar soms blijven ze tamelijk dicht bij elkaar in de buurt. Dan bepalen ze als het ware, om met Parreno te spreken, de identiteit van de samenleving waar ze boven hangen. Met overigens alle gevaren van dien. Verhalen kunnen immers ook misbruikt worden en misleidend zijn. Denk aan reclames en de boodschappen die zij, liefst in ritmisch oplichtende neonletters, ons toeschreeuwen: ‘Enjoy!’, ‘Just Do It’, ‘Let’s make things better’. Voordat je er erg in hebt geniet je, doe je het gewoon en maak je dingen beter op commando. Vergeet je stil te staan bij de vraag of je het eigenlijk wel wil.
Met het flikkerende neonlicht van zijn Atlas of Clouds probeert ook Parreno je te hypnotiseren. Ook hij heeft namelijk een boodschap die hij door wil laten dringen. Op de laatste pagina van zijn Atlas licht die op: ‘Stories are propaganda’ (‘verhalen zijn propaganda’). Let op: wolken kunnen zich ook bijeenpakken, donker kleuren en donder en bliksem veroorzaken. Maar dat duurt gelukkig nooit al te lang.

Dit artikel is eerder gepubliceerd in Mister Motley #12, Licht.
Philippe Parreno, Atlas of Clouds, 2005

Cloud Atlas, book cover, David Mitchell