ARCHIEF

De stad

Stedelijke ontdekkingsreizigers
Lex ter Braak

Steeds meer aardbewoners zoeken hun toevlucht in steden. Op dit moment is dat zelfs meer dan de helft en dat betekent dat meer dan vijf miljard mensen in steden wonen. Dat is historisch gezien een belangrijke verschuiving, want nooit eerder woonden er meer mensen in steden dan op het platteland.
De cijfers die hiermee gemoeid zijn, tarten de verbeelding. Elke dag trekken er meer dan 100.000 mensen naar de stad. In China bestaan er meer dan 170 steden met een inwoneraantal van meer dan een miljoen. Van de meeste van deze talloze steden heeft niemand in het westen ooit gehoord. Ken je bijvoorbeeld Liuzhou? Deze stad is de afgelopen jaren gegroeid van zo’n 50.000 inwoners tot meer dan een miljoen. Een Amerikaans architectenbureau kreeg de opdracht van het stadsbestuur om een uitbreiding voor de stad te ontwerpen waardoor in en keer 100.000 mensen een nieuw huis zouden krijgen. Die wijk moest bij wijze van spreken in een paar maanden gebouwd zijn – en in dat tempo worden er nu over de hele wereld steden uit de grond gestampt.

Maar ook dichter bij huis groeien de steden in een onvoorstelbaar tempo: Istanbul is in korte tijd gegroeid tot zeventien miljoen inwoners, Londen telt zeven miljoen inwoners. De vraag is wat dergelijke steden voor de verbeelding betekenen.
Stel dat je in zo’n stad zou wonen, hoe kun je je dan oriënteren? Of ken je alleen de directe omgeving rond je huis en je buurt? Hoe moet je je zo’n stad voorstellen? Als een onmetelijk labyrint van straten en stegen, als een onafzienbaar gebergte van flats en wolkenkrabbers? Hoe vind je daar in hemelsnaam je weg voorbij het bekende? Als je de huisdeur achter je hebt dichtgetrokken en je hebt een paar hoeken omgeslagen dan al sta je oog in oog met het stedelijke monster van het onbekende.
Vroeger toen de Europese steden nog bescheiden van omvang waren, werden zij al gezien als poelen van verderf. Wie in de stad ging wonen stortte zich in het verderf (lees: seks, drank, misdaad, anarchie, goddeloosheid). Hoewel dat natuurlijk schromelijk overdreven is, is het wel zo dat wie in de stad woont met meer andere culturen en alternatieve levensopvattingen in aanraking komt dan wie in een dorp leeft. Daar tikt de klok vertrouwd de uren weg terwijl in de stad een ander leven door de straten jaagt. De verleiding om je daar bij aan te sluiten kan plotseling erg groot zijn.

Sommige kunstenaars zoeken dat leven en het avontuur dat de stad belooft bewust op. Zo ken ik een kunstenaar die ’s avonds de kaart van de stad openspreidt en er vijf bonen op gooit. De plekken waar de bonen stil blijven liggen bezoekt hij de volgende dag. Die plekken kunnen zo ver uit elkaar liggen dat het hem soms dagen kost ze allemaal af te lopen. Onderweg slaapt hij waar het zo uitkomt: in smoezelige hotelletjes, onder bruggen of in parken. Wat hij meemaakt, schrijft hij op en is onderdeel van zijn werk dat hij niet openbaar maakt. Hij wil niet eens dat zijn naam bekend is. Als hij op de plek van bestemming is aangekomen, gaat hij die ‘lezen’. Dat wil zeggen dat hij door zo nauwkeurig mogelijk te kijken probeert te achterhalen en te analyseren wat zich daar allemaal heeft afgespeeld. Een afgebroken huis, een scheve gevel, een winderige parkeerplaats, een verloederd plein: ze zijn allemaal het voorwerp van zijn nauwgezette aandacht. Eigenlijk is hij een soort stadsdetective die achter het decor kijkt.
Deze grote steden oefenen eenzelfde aantrekkingskracht op kunstenaars uit als ooit de onbekende wereld op ontdekkingsreizigers. De kunstenaars trekken er met camera op uit om de witte plekken van de nieuwe steden vast te leggen. De Nederlandse kunstenaar Juul Hondius fotografeerde de nieuwe wijken van Istanbul. Door zijn werk en dat van andere kunstenaars kunnen we ons enigszins een beeld vormen van de nieuwe wereld die aan het ontstaan is. De Vlaamse kunstenaar Christophe Fink maakt plattegronden van zijn wandelingen die weken kunnen beslaan. In de kantlijn van zijn tekeningen noteert hij van alles: lengte- en breedtegraden, de windsnelheid, het weer, de bijzondere dingen die hij onderweg ziet of meemaakt, zijn ontmoetingen. Het is altijd weer een wonder om te zien hoe helder zijn tekeningen zijn ondanks de veelheid aan informatie en de eindeloosheid van zijn tochten.

Toen de Nederlandse kunstenaar Suchan Kinoshita begin jaren ’90 voor het eerst naar New York ging vroeg zij zich af hoe zij zich tot die stad moest verhouden. Ze voelde niets voor toeristische wandelingen en excursies omdat die een vals beeld van een stad geven. Dat is de opgepoetste buitenkant en zij was als zoveel kunstenaars geïnteresseerd in de achterkant. Zij trok zich terug in zo’n grote kartonnen doos waarin daklozen slapen. Onder de rand van de doos stak haar hand uit, een klein gevoelig gebaar dat haar anonimiteit moest opheffen. Voor de oppervlakkige passant was het geen vraag om contact en ook niet de vraag om opgenomen te worden in de veelheid van de stad. Het was voor velen het beeld van een bedelaar die om een aalmoes vroeg en zij wierpen dan ook muntstukken in de geopende hand. Ook waren er mensen die in haar hand knepen om te kijken of ze nog leefde. Als Suchan Kinoshita de kneep beantwoordde, renden ze weg: bang voor het leven dat er uitsprak.

Maar de grote stad kun je ook nog op een andere manier te lijf: door je verbeelding erop los te laten. Dat is wat naar mijn idee de Argentijnse kunstenaar León Ferrari in zijn tekeningen doet. Hij ontwerpt denkbeeldige, strakke plattegronden waarin hij laat zien wat zich ook in het werkelijke leven afspeelt. Vooral de gelijkvormigheid van de appartementen, de huizen, de auto’s en de mensen zijn het onderwerp. Omdat hij het helikopterperspectief kiest, je kijkt van boven af de tekening in, benadrukt hij de gelijkvormigheid van het menselijk handelen. In zijn werk bevrijdt de stad niet maar disciplineert zij de mensen tot robots, tot een collectief wezen. Iedereen is als zijn buurman.

Daar zit veel in maar uiteindelijk zijn de mogelijkheden die de stad biedt om daar weer van af te wijken oneindig veel groter. Maar daarvoor moet je, net als de stedelijke ontdekkingsreizigers, vooral zelf op pad.

Lees meer »

datum
trefwoord(en)
1 2 3 »