« vorige | volgende »
Pop Art en Artpop


Jay Z's 'performance art video'

Het is groot nieuws in zowel de kunst- als de popwereld: rapper Jay Z heeft een 'performance art video' opgenomen voor zijn nieuwste nummer 'Picasso baby'. Er wordt oneindig over geblogt, een hoop over geschreven en veel gediscussieerd - héél erg veel gediscussieerd. Jay Z's concept is vergelijkbaar met 'The Artist is Present' (2011), een performance uitgevoerd door Marina Abramović, waarbij bezoekers van het MoMa werden uitgenodigd om één voor één in stilte op een stoel tegenover de kunstenares plaats te nemen en haar voor lange tijd diep in de ogen te kijken. Jay Z ging een vergelijkbare confrontatie aan met zijn publiek: keer op keer herhaalde hij zijn optreden, met steeds een andere toeschouwer binnen een afgezette rechthoek in de ruimte waarin zich niets anders bevond dan een bankje en de artiest zelf. 

Opnieuw en opnieuw opende de artiest het nummer met de woorden 'I just want a Picasso in my casa', om vervolgens in de rest van zijn rap een groot aantal kunstenaarsnamen de revue te laten passeren. Naar eigen zeggen wil hij met de performance de grens tussen de kunst- en muziek-scene laten vervagen: 'When art started becoming part of the galleries, there came a separation in culture. Art is too bourgeois. We're artists, we're alike, we're cousins. I want to bring the worlds back together.' Onder zijn genodigd publiek bevond zich ook een aantal kunstenaars, bijvoorbeeld Lawrence Weiner en Marina Abramović zelf.

Jay Z en Marina Abramović

Dat niet iedereen zo'n vereniging van de twee werelden ziet zitten, wordt wel duidelijk uit de enorme discussie die naar aanleiding van het evenement op het internet ontstond. Amerikaanse kunstcriticus Jerry Saltz, die de performance bijwoonde en in zijn verslag ervan een innerlijke transitie van scepticisme naar enthousiasme beschrijft, en uit de doeken doet hoe hij zichzelf volledig verloor in de energie van het moment, wordt in de discussie die zich onder zijn artikel uitvouwt ongeveer even vaak aangevallen als verdedigd. Zij die positief staan tegenover de 'performance' zien de huidige kunstwereld als 'te bourgeois'; als snobistisch, op een voetstuk en toegankelijk voor slechts een kleine groep rijke mensen. Onder de voorstanders wordt bovendien gewezen op de educatieve potentie van het project: het zou helpen om jongeren en mensen die zich normaal niet voor kunst interesseren naar het museum te krijgen. Tegenstanders zien Jay Z's actie als een vulgarisering van de kunst, als niets anders dan een populistische vercommercialisering. Samengevat richt de hele discussie zich op de vraag: is Jay Z's optreden 'gewoon' een performance of is het performance art? Is dit kunst of is dit pop?

Ongeveer twee weken geleden zorgde een dergelijke ontmoeting tussen kunst en popcultuur ook al voor flinke opschudding, en ook toen had het iets te maken met Abramović. Lady Gaga ging namelijk uit de kleren in een promotiefilmpje voor het 'Marina Abramović Institute' - een centrum waarin kunst, wetenschap, technologie en spiritualiteit met elkaar in verbinding zullen worden gebracht in combinatie met 'long durational performance art'. In het filmpje is te zien hoe Gaga naakt een gigantische kristal omarmt, in een overall tot aan haar knieën in het water staat met twee science-fiction-achtige hoorns op haar ogen, en middenin een bos poedeltje-naakt voorover staat gebogen en een tak van de grond tilt: allemaal referenties naar eerdere performances door Abramović zelf.

Lady Gaga doet de 'Abramović Method'

De discussie deed mij meteen denken aan de stroming Pop Art die in de jaren '50 opgang vond met kunstenaars als Richard Hamilton, Jasper Johns, Roy Lichtenstein en natuurlijk Andy Warhol. Wat de kunstenaars met elkaar verbond was dat ze vonden dat er een te grote scheiding tussen kunst en het dagelijks leven, tussen 'high culture' en 'low culture', was gekomen. Kunst was - door het toedoen van het abstract-expressionisme- volgens hen te elitair geworden, slechts begrijpelijk voor de privileged few. Daarom adopteerden ze in hun werk een beeldtaal die geworteld was in de populaire massacultuur en combineerden ze op die manier elementen van de dagelijkse gebruikscultuur met kunst. Hiermee wilden ze de grenzen van kunst ter discussie stellen, iets dat overigens eigenlijk al eerder was begonnen met Marcel Duchamp die een doodgewone pispot tot kunstwerk uitriep.

Warhol, die aanvankelijk een succesvolle carrière als commerciële kunstenaar en illustrator had gehad, zei eens over het veelvuldig gebruik van het Coca-Colaflesje in zijn werk: 'What's great about this country is that America started the tradition where the richest consumers buy essentially the same things as the poorest. You can be watching TV and see Coca-Cola, and you can know that the President drinks Coke, Liz Taylor drinks Coke, and just think, you can drink Coke, too. A Coke is a Coke and no amount of money can get you a better Coke.' Dit citaat geeft heel goed zijn verlangen weer om de kunsten open te breken en toegankelijk te maken voor een breder publiek. Warhol paste niet alleen objecten uit de consumptiecultuur toe in zijn werk, maar beelden uit de popcultuur en Hollywood. Zo wordt in zijn werk 'Marilyn Diptych' bijvoorbeeld maar liefst vijftig keer Marilyn Monroe's portret herhaald.

Andy Warhol, Coca-Cola Bottles, 1962

Andy Warhol, Marilyn Diptych, 1962

Maar het verschil tussen Pop Art met de recente samensmeltingen van kunst en popcultuur is dat het nu de popcultuur is die van de kunst leent. Dat dit een bewuste zet is van de artiesten, valt af te lezen aan het nieuwe album van Lady Gaga dat in november van dit jaar zal uitkomen: Artpop. De titel van het album is een directe verwijzing naar de Pop Art. Gaga zelf noemt het album een 'reverse Warholian experience': Warhol nam populaire cultuur en maakte er kunst van, Gaga draait dat principe om en wil het tegenovergestelde bereiken. Voor het album zal ze samenwerken met verschillende kunstenaars, waaronder Jeff Koons - die veelzeggend vaak in dezelfde lijn wordt geschaard als Duchamp en Warhol- en wederom: Marina Abramović. Ze zegt met haar album 'een uitwisseling tussen kunst en pop' op gang te willen brengen.

De enorme discussie die naar aanleiding van dit soort 'uitwisselingen' over de positie van kunst ontstaat, bewijst wel dat we er nog niet helemaal uit zijn. Het problematische zit 'm misschien in het commerciële karakter van de popcultuur. Jay Z zegt 'de twee werelden' weer bij elkaar te willen brengen en lijkt hiermee de 'kunst' en de 'muziek' te bedoelen, maar gaat het hier niet veel meer om een combinatie van kunst met de popcultuur en is dat niet iets anders? Kunst en muziek an sich is al eeuwenlang een geaccepteerde combinatie -bijvoorbeeld in het Bauhaus werd al gestreefd naar een vereniging van beeldende kunst, muziek en architectuur in een groot 'Gesamtkunstwerk'. Maar bij een vereniging van kunst met popcultuur maakt de ideologie plaats plaats voor commercie. Jay Z laat kunstenaars in zijn clip figureren en dreunt in zijn songtekst een groot aantal kunstenaarsnamen op, maar uiteindelijk draait het om de artiest zelf en is alles ter meerder eer en glorie van zijn status, iets dat prachtig wordt verwoord door een van de fans aan het eind van het filmpje: 'You made yourself art!'. En ook Jay Z zelf laat er geen twijfel over bestaan hoe hij zichzelf in dit alles ziet. De laatste zin van zijn liedje luidt: 'I'm the modern day Pablo Picasso, baby.' Dit is kunst in dienst van popcultuur. In dat geval zou het allemaal wel eens één grote geplande media-stunt, waarvan zelfs de discussie over of Jay Z's performance nou kunst is of niet is ingecalculeerd omdat het ongetwijfeld een groot aantal hits op het internet oplevert voor zijn nieuwste videoclip.

Commercie maakt de uitwisseling tussen kunst en popcultuur dus een problematische. Kunstenaars die met commerciële partners of opdrachtgevers in zee gaan bekijken we toch eigenlijk altijd een beetje met argusogen, alsof ze zijn verleid door het grote geld en de faam. En ik moet zeggen dat ik Marina Abramović na al haar cross-overs met de populaire popcultuur, toch een beetje minder serieus neem als kunstenaar. Wat heeft het voor meerwaarde als Lady Gaga een slap aftreksel van Abramović 'performances ten tonele brengt? Moeten we dat nou serieus nemen als kunst? Of is het eigenlijk gewoon schaamteloos roepen om publiciteit voor het nieuwe Instituut van de kunstenares? Abramović lijkt zichzelf op haar beurt stapje voor stapje een sterrenstatus toe te bedelen. Kan het zijn dat de roem haar een beetje naar de bol is gestegen?

Richard Hamilton, Just What Is It That Makes Today's Homes So Different, So Appealing?, 1956

| | | tag - jay z, lady gaga, Marina Abramovic, performance, Pop-Art | 1 reactie
Alexandra Crouwers | 20 augustus 2013 18:19

Deze uitwisseling draait in die zin om ‘commercie’, omdat een aantal kunststerren zich engageren met popsterren. Beide partijen zijn vanuit een bepaald standpunt ‘bourgeois’, want gevestigd èn commercieel succesvol.

Het gaat veeleer om de term ‘entertainment’. In het geval van Lady Gaga’s projectje wordt het entertainment-gehalte van Abramović’ performances danig verhoogd door een vlotte montage en de aanwezigheid van professioneel massa-entertainster juffrouw Gaga.

Wanneer een band een videoclip maakt in de Tweede Kamer, met de minister-president als figurant en begeleid door een tekst waarin de frontman zichzelf tot koning uitroept, zou dit de clip of actie toch ook niet meteen tot een verstrekkende politieke ingreep maken?

In 2002 recycleerde regisseur Mark Romanek het concept van de one-minute-sculptures van Erwin Wurm tot de Red Hot Chili Peppers videoclip ‘Can’t stop’ . Verschuift daarmee automatisch de clip naar het terrein van de videokunst, de installatie- of beeldhouwkunst? Nee, het is zelfs geen crossover. Het blijft een videoclip. Geen onaardige en een ietwat atypische videoclip, dat wel. Maar ze is niet meer dan dat. Dat sluit niet uit dat sommige muziekvideo’s vanuit artistieke overwegingen zonder het gebruik van grote kunstnamen als autonome werken overeind kunnen blijven.

De hele vraagstelling rond het al dan niet aanwezige artistieke gehalte van Jay Z’s actie en het engagement van Abramović is overbodig, of in ieder geval niets meer dan extra entertainment. De videoclip van Jay Z is gewoon een videoclipje, gepimpt met een wellicht goedbedoeld laagje music meets art.

Plaats een reactie
Je email zal nooit gepubliceerd of gedeeld worden.
Verplichte velden zijn gemarkeerd *