« vorige | volgende »
Een kijkje in de ateliers van Hollandse Meesters


Still uit 'Hollandse Meesters', aflevering over Folkert de Jong door Aliona van der Horst

In beeld zie ik een man die gehaast en ruw met een beitel aan het hakken is op iets dat voor hem ligt. Hij hakt, duwt, scheurt, trekt los. Geluid van zagen, gekraak en gepiep; stukken die vallen en met een plof neerkomen op de grond. Er komt iets op het beeld voorbij dat op een stel voeten van piepschuim lijkt, dan weer een been waarvan de twee rubberachtige, in tweeën gereten huid met afgebroken stukjes van satéprikkers vakkundig aan elkaar worden gehecht. Inderdaad heeft het hele tafereel wel iets van een chirurg boven een operatietafel, maar dan met de precisie en fijngevoeligheid van een bouwvakker. Het camerawerk is even chaotisch en onoverzichtelijk als de ruimte waarin het gefilmd is. De man zweet, maar werkt vlug en met grote vastberadenheid door. Het is alsof hij iets voor zich ziet dat hij moet zien te pakken voordat het beeld in zijn hoofd vervaagt. 

De man sjouwt grote tinnen blikken van de ene naar de andere kant van mijn scherm, terwijl hij zich een weg baant door grote hopen rommel. Hij heeft een gasmasker op zijn gezicht: zijn vel in het masker geperst, het gezicht rood aangelopen, de aderen rond zijn ogen lijken ieder moment te kunnen knappen. Dan mengt de man de obscure vloeistoffen uit de blikken bij elkaar.

Het masker, de chemicaliën, de opperste concentratie van het personage, de spannende muziek onder het beeld – bijna is het alsof ik naar een spannende misdaadthriller zit te kijken die opent met het moment suprème: de misdadiger in actie op de crime scene. Alleen de verfplekken op de broek van de man en de aard van de objecten in de ruimte waardoor hij zich een weg baant – potjes in alle soorten en maten, ingedeukte blikken, kwasten, piepschuim, houten platen, klodders gekleurd plastic en verf - verraden dat ik hier naar iets anders zit te kijken: dit is een kunstenaar aan het werk in zijn atelier. Pas na een minuut of zes wordt voor het eerst gesproken, maar wat er op het scherm te zien is verveelt me geen seconde. Ik voel: dit is puur, dit is rauw, dit is het scherp van de snede – de geïnspireerde kunstenaar op het moment van actie.

Auke de Vries, foto door Michiel van Nieuwkerk

Fiona Tan, foto door Michiel van Nieuwkerk

De beschreven scène komt uit een korte film over kunstenaar Folkert de Jong, geregisseerd door filmmaakster Aliona van der Horst. Inmiddels bestaan er al bijna zestig van dit soort ‘kunstenaarsportretten’, op het filmdoek gebracht door gerenommeerde Nederlandse filmmakers. Samen vormen ze de serie ‘Hollandse Meesters in de 21ste eeuw’, een initiatief van fotograaf, filmmaker en producent Michiel van Nieuwkerk dat in 2010 van de grond kwam vanuit een ‘uit de hand gelopen’ persoonlijk project: ‘Mijn fascinatie voor beeldende kunst ontstond jaren geleden. Ik kwam op het idee een kunstenaar te volgen in zijn atelier, en raakte zo meer en meer betrokken bij zijn werk. Vier jaar lang filmde ik Michael Raedecker, zonder duidelijk idee wat ik met al dat beeldmateriaal zou doen. Toen Raedecker doorbrak in de wereld, wilde men ineens van alle kanten die atelierbeelden hebben. Uiteindelijk ben ik met de VPRO in zee gegaan en hebben we een film gemonteerd.’

Dit inspireerde Van Nieuwkerk om hetzelfde te doen met andere kunstenaars, maar vanwege interne veranderingen in het uitzendbeleid schoof dat project helaas op de lange baan. Toch verdween het gevoel om iets met een film over de kunstenaar in het atelier te moeten doen nooit helemaal: ‘Op een gegeven moment kwam het op zijn pad om in het toen nog bestaande Parool-theater maandelijks een kunstenaar uit te nodigen en die te interviewen, een beetje vergelijkbaar met het tv-programma Zomergasten. Tijdens die avonden in het theater heb ik ontdekt dat kunstenaars kunnen praten, dat ze iets te melden hebben. Dat die geest van de beeldende kunst zo ontzettend rijk is, en dat het zo belangrijk is dat je daar kennis van neemt. Kunst is net als de wetenschap heel wezenlijk voor het menselijk bestaan. Kunst is het ontwikkelen van de beeldtaal: we geven steeds nieuwe betekenis aan beeld. Het is belangrijk om mensen daar kennis van te laten nemen, net als van literatuur, enzovoort. Het werkt verruimend om je daarmee bezig te houden. En vanuit die gedachte is eigenlijk de Hollandse Meesters ontstaan.’

Armando, foto door Michiel van Nieuwkerk

Ruud van Empel, foto door Michiel van Nieuwkerk

Elk kunstenaarsportret duurt slechts 15 minuten. Op de vraag wat hij in dat kwartier wil laten zien, antwoordt Van Nieuwkerk: ‘De aflevering speelt zich meestal af in een atelier waar de kunstenaar bezig is met het maken van zijn of haar werk. Het gaat er niet zozeer om het hele oeuvre van een kunstenaar te laten zien, maar om een soort ‘vonk’: het is de bedoeling dat terwijl je ernaar kijkt de wereld van de beeldende kunst zich voor je opent. Bij veel kunst moet je toch een beetje moeite doen. Maar als je die eerste stap neemt, dan opent zich een wereld!’ Hollandse Meesters moet met andere woorden een trigger zijn voor de leek om zich in de kunst of de kunstenaar te gaan verdiepen. ‘Als je niet van kunst houdt, dan zap je natuurlijk meteen weg. Maar het gaat om de grote groep mensen die wel geïnteresseerd zijn, maar die er eigenlijk niets vanaf weten. De groep die voelt dat het interessant is, maar nog niet weet hoe het precies zit: dáár is Hollandse Meesters voor bedoeld.’

De serie biedt een overzicht van de belangrijkste werkzame Nederlandse kunstenaars van het moment. Zo’n visueel overzicht is volgens de producer ook in cultuurhistorisch opzicht heel waardevol: ‘Er is bijna geen visuele archivering van hedendaagse Nederlandse kunst. Zo’n beeldarchief als Hollandse Meesters is dus hard nodig, en kan echt een meerwaarde zijn bij het werk. Ik bedoel: zou het niet fantastisch zijn geweest als we filmbeelden hadden gehad van Rembrandt van Rhijn schuifelend door zijn atelier, verf mengend, fulminerend tegen zijn tijdgenoten - kwastje hier, dingetje daar? Hopelijk bestaat het beeldmateriaal van Hollandse Meesters over 100 jaar nog als een te raadplegen archief.’

Marc Mulders, foto door Michiel van Nieuwkerk

Bovendien wil Van Nieuwkerk ermee pleiten voor de positie van de beeldend kunstenaar in de maatschappij vandaag de dag, omdat diens positie volgens hem de afgelopen vijf jaar enorm is veranderd: ‘Vroeger was een beeldend kunstenaar de culturele elite, voortrekkers. In het licht van de huidige politiek en bezuinigingen worden kunstenaars nu gezien als subsidie-slurpende uitvreters. Ik ben ervan overtuigd dat de Hollandse Meesters een tegenwicht biedt voor dat beeld. Wat bewust of onbewust in elk filmportret zit is dat al die kunstenaars heel erg geïnspireerd en heel erg serieus zijn, keihard werken en het gevoel hebben heel relevant bezig te zijn. Tachtig procent van de Nederlanders heeft een heel verknipt of romantisch beeld van de kunstenaar: het is een soort halve gek die maar wat doet en nog eens aan de drank of drugs is ook – een beetje à la Herman Brood. Maar dat beeld klopt niet met de werkelijkheid. Als Hollandse Meesters iets doet, is het wel het veranderen van dat beeld.’

En na de aflevering over Folkert de Jong te hebben bekeken, kan ik dat alleen maar beamen.


Momenteel wordt de derde reeks van 20 portretten gemaakt half november 2013 in première gaan. Het project wordt mede mogelijk gemaakt door het Mediafonds en het Mondriaanfonds. De films zijn te zien bij de Avro en bij diverse regionale omroepen in Nederland. Aan de hand van de films gaat Michiel van Nieuwkerk maandelijks in gesprek met een kunstenaar in De Balie in Amsterdam. Ook hij een fotoreportage van iedere gefilmde kunstenaar. Nog meer weten over Hollandse Meesters? Klik dan hier.

Gabriel Lester

Marinus Boezem
Sjoerd Buisman

| | | tag - hollandse meesters, Michiel van Nieuwkerk, kunstenaars, portret, Film | laat een reactie achter
Plaats een reactie
Je email zal nooit gepubliceerd of gedeeld worden.
Verplichte velden zijn gemarkeerd *